Grein žessi birtist ķ Morgunblašinu 20. janśar 2001

Austast į Austurlandi

Ķ heimkynnum trölla, hafvętta og sjódrauga

Lesandi góšur, vertu velkominn aš slįst ķ för meš mér um draumaland nįttśruunnenda og žeirra sem hafa įnęgju af žvķ aš leita fróšleiks og sagna um menningu og sögu žeirra sem byggšu strendur og nes austast į Austurlandi.

EINKENNANDI fyrir Austfjaršaslóširnar eru hį fjallaskörš meš hrikafögru śtsżni bęši til sjįvar og inn til lands, tindar ķ fjöllum og stapar viš sjó. Žetta landsvęši er heimkynni trölla, hafvętta og sjódrauga. Austfiršir eru afskaplega spennandi fyrir žį sem feršast um į hestum postulanna žvķ skammt er į milli óbyggša og hlżlegra byggša og hęgt er um vik aš fį vistir og višlegubśnaš flutt į milli staša, annašhvort sjó- eša landleišis.

Austfiršingar hafa haft forystu um žaš aš gefa śt göngukort og stika gönguleišir og į įrinu 2001 veršur hęgt aš ganga alla leiš frį Borgarfirši eystra sušur ķ Berufjörš eftir stikušum leišum. Žar meš hefur mörg mosagróin gatan fengiš nżtt hlutverk eftir įratuga hvķld. Utan ašalleišar eftir Austfjöršum liggja spennandi landsvęši sem hvert um sig eru kjörin til nokkurra daga skošunar. Žrjś žau helstu eru Vķkur sunnan Borgarfjaršar, Gerpissvęšiš og Lónsöręfaleiš frį Snęfelli. Um žau öll er aušvelt aš komast ķ skipulagšar feršir og Vķkna- og Gerpissvęšiš eru stikuš aš žvķ marki aš fremur aušvelt er aš komast um žau, žó sjįlfsagt sé aš spyrjast fyrir sé žess žörf og vķša viš sjó er flęšihętta.

Hér veršur fjallaš um Gerpissvęšiš, eyšibyggširnar milli Noršfjaršar og Reyšarfjaršar, sem eru hluti af Fjaršabyggš, og fjöllin sem umlykja hana.

Gerpissvęšiš

Gerpissvęšiš var allt ķ byggš frį landnįmstķš allt žar til bśhįttabreytingar ķ kjölfar strķšsins umbyltu samfélaginu. Björgin var jöfnum höndum sótt ķ sjó og af landsnytjum. Sandvķk fór ķ eyši ķ strķšslok, Hellisfjöršur, Višfjöršur og Sušurbęir um mišjan sjötta įratuginn og Vöšlavķk um 1970. Į svęšinu er hreindżrahjörš, 120-150 dżr og mikiš fuglalķf. Į tveimur stöšum eru nytjuš ęšarvörp.

Vöšlavķk er sunnan Gerpis og hét fyrrum Krossavķk. Žórir hinn hįvi nam land ķ Krossavķk, en žekktastur fornmanna žar er Žorleifur kristni, sem fyrstur Ķslendinga neitaši aš borga hoftoll og ekki sķšur fyrir žaš aš hafa rekiš tröll og forynjur į haf śt. Var žaš ķ svo miklu hasti gjört aš žau uggšu ekki aš sér og dögušu uppi sem drangar og strżtur bęši śti ķ hafi og uppi į fjöllum. Gerpir varš aš steini utan viš Baršsneshorn og nefnist dranginn ķ dag Hornstapi en Nķpu kerlingu dagaši uppi į Kerlingarflöt ķ hamraflugum fjallsins Noršfjaršarnķpu, en žašan steyptist hśn ķ hafiš laust fyrir 1900. Žorleifur var bróšir Žórarins į Žórarinsstöšum ķ Seyšisfirši, žar sem nś er bśiš aš grafa upp stafkirkju frį žvķ ķ įrdaga kristni, žį fyrstu sem fundist hefur į Ķslandi. Ķ Vöšlavķk voru eftirtöld bżli aš noršanveršu: Vöšlar, Ķmastašir og Karlsstašir og sunnan viš į; innst Mśsalękur žį Žverį, Kirkjuból og yst Krossanes sem er į mišju nesinu milli Vöšlavķkur og Reyšarfjaršar. Uppi standa hśs į Vöšlum, Ķmastöšum og Žverį. Einnig eru nokkur sumarhśs ķ vķkinni. Į Karlsstöšum hefur Feršafélag fjaršamanna komiš upp hreinlętisašstöšu og stefnir į smķši svefnskįla.

Ķ Vöšlavķk var bśiš žar til um 1970 og žvķ eru žar sléttuš tśn og vegir. Ķbśar Vķkurinnar byggšu sér samkomuhśs eftir seinna strķš śr herskįla og mį sjį rśstir žess. Til Vöšlavķkur liggur jeppavegur um Vķkurheiši. Žaš er afar sumarfallegt ķ Vöšlavķk, mikiš af įm og lękjum, aldan leikur viš sandinn og spennandi gönguleišir ķ allar įttir. Af og til hafa skip strandaš į Vķkinni og er skemmst aš minnast björgunarskipsins Gošans sem fórst žar fyrir nokkrum įrum. Mišja vegu frį Vķkurheiši nišur ķ vķkina er Vķkurvatn ķ svoköllušum Vatnsbotni. Austan viš vašiš į Žverį greinist Višfjaršarvegur frį Vöšlavķkurvegi og liggur hann eftir brśnum Dysjardals sem nefnast Langahlķš upp į Dys. Dysjardalur liggur upp frį Karlsstöšum. Nišur hann rennur Dysjardalsį meš sérkennilega fallegum skessukötlum og fossum. Fyrir augum žess, sem upp dalinn gengur, verša einnig miklar og merkilegar hlešslur žar sem gamli Višfjaršarvegurinn er nįnast hlašinn utan ķ hlķšina.

Hellisfjöršur

Inn śr Noršfjaršarflóa ganga žrķr firšir og er Hellisfjöršur ķ mišiš. Innan hans eru fjögur eyšibżli; innst Hellisfjaršarsel, žį Björnshśs, Hellisfjöršur og Sveinsstašir yst. Fjöršurinn og dalir hans, Kvķgindisdalur, sem liggur til sušurs aš Vindhįlsi, og Hellisfjaršardalurinn inn af eru įkaflega grösugir og sumarfallegir. Hellisfjaršarįin lišast śt Hellisfjaršardalinn og er ęšarvarp sunnan viš ós hennar. Kirkja var viš Hellisfjaršarbęinn fram undir 1750 (hįlfkirkja). Į Sveinsstašaeyri var stofnuš hvalstöš af Brödrene Bull į fyrsta įratug aldarinnar og sjįst žess enn nokkur ummerki. Lķkan af stöšinni er aš finna ķ Sjóminjasafninu į Eskifirši. Į Eyrinni hefur nś veriš komiš upp grillašstöšu og śt frį henni liggur nżleg bryggja. Žarna hafa feršažjónustuašilar ķ Neskaupstaš haldiš fólki veislur śt ķ gušsgręnni nįttśrunni. Engin hśs frį fyrri tķš standa uppi ķ Hellisfirši, en tvö sumarhśs eru žar ķ einkaeigu. Landbśnašur lagšist af fyrir tķma tękninnar og žvķ er žar aš mestu ósnortin nįttśra.

Višfjöršur

Višfjöršur er syšstur fjaršanna ķ Noršfjaršarflóanum. Bżliš Višfjöršur svo og tvö afbżli sem um skamma hrķš var bśiš į, Klif inni ķ dalnum og Borg sunnanvert nęr fjaršarbotni, eru öll ķ eyši. Śt meš firši aš noršanveršu er fornbżliš Mįsstašir. Višfjöršur er aflokašur og frišsęll stašur, śtdalurinn kjarri vaxinn og Višfjaršarį rennur śt meš sušurhlķšinni, en sveigir viš fjaršarbotninn til noršurs og allt noršur undir Višfjaršarhśsiš. Sunnan įrinnar er ęšarvarp og mikill reki. Ķ Višfirši er glęsilegt ķbśšarhśs byggt um 1930 eftir teikningum Gušjóns Samśelssonar. Nś sķšustu įr hefur žaš veriš endurbyggt af miklum stórhug eigenda eftir įratuga nišurnķšslu. Hśsiš hefur haft margvķsleg hlutverk. Žaš var byggt fyrir stórfjölskyldu, en žar var lķka skemmtanahald svo sem žorrablót fyrir allt Gerpissvęšiš.

Frį žvķ aš vegur kom ķ Višfjörš laust eftir 1940 og žar til aš Oddsskaršsvegur var opnašur 1949 žjónustušu Višfiršingar feršamenn į leiš til og frį Neskaupstaš. Ķ tengslum viš rśtuferšir Akureyri-Višfjöršur voru įętlunarsiglingar til Neskaupstašar. Skammt utan bęjar er žokkaleg bryggja. Um mišja 19. öld bjuggu ķ Višfirši hjónin Gušrśn Jónsdóttir og Bjarni Sveinsson og er af žeim komin mikil ętt, Višfjaršarętt. Af henni var dr. Björn Bjarnason, sį merki fręšimašur og kennari. Doktorsritgerš hans (1905) fjallaši um ķžróttir fornmanna, hann safnaši žjóšsögum og ęvintżrum, žżddi bękur, fékkst viš oršabókar- og oršasmķši og var frįbęr ķslenskukennari.

Žórbergur Žóršarson segir ķ Ofvitanum aš kennsla hans ķ Kennaraskólanum hafi veriš žaš eina sem hélt honum žar innan veggja ķ heilan vetur og fer mörgum oršum um veršleika hans. Af Višfjaršarętt eru einnig margir hagleiksmenn svo sem Sófus Sveinsson sem smķšaši undurfallega taflmenn śr Hallormsstašabirki. Žeir eru varšveittir ķ Nįttśrugripasafninu ķ Neskaupstaš. Einnig er Višfjöršur žekktur fyrir reimleikasögur.

Sušurbęir

Sušurbęir eša Baršsnesbęir eru: Stušlar innst, žį Baršsnesgeršisstekkur (Geršisstekkur), Baršsnesgerši (Gerši) og Baršsnes. Bęirnir eru allir noršanvert į Baršsnesi. Eina ķbśšarhśsiš sem stendur enn į Sušurbęjum er Baršsnesbęrinn. Hann hefur veriš geršur upp og er ķ prżšilegu įsigkomulagi. Ķ kringum hann vitnar allt um horfna tķš, bęši rśstir mannabśstaša og minjar frį śtgerš. Hluti af śtihśsum stendur į Gerši en hśs eru fallin į Geršisstekk og Stušlum.

Baršsnes var bśstašur landnįmsmannsins Freysteins hins fagra er aš sögn Landnįmu nam Hellis- og Višfjörš, Sušurbęi og Sandvķk. Munnmęlasögur, sem dr. Björn ķ Višfirši skrįši, segja hinsvegar svo frį aš Barši hafi numiš žetta land og bśiš į Baršsnesi. Var hann bęši glęsilegur höfšingi og fjölkunnugur. Ķ landi Stušla į litlum tanga, Baršatanga, var Barša orpinn haugur, Baršahaugur, svo hann sęi yfir lönd sķn. Haugurinn er įlagablettur. Nokkru utan viš Baršsnesbę eru fornar rśstir sem sagan segir aš séu af bę Barša og heitir žar Bęjarstęši. Fornleifafręšingar hafa nś beitt öskulagarannsóknum viš aš įkvarša aldur rśstanna og komist aš žvķ aš žęr eru mjög gamlar.

Baršsneshorn er stórbrotin nįttśrusmķš. Innan Stušla er geysistórt berghlaup, Stušlahnausar. Ysti hluti Baršsneshorns er nįlęgt mišju eldstöšvar sem nś er aš mestu sokkin ķ sę. Til noršurs brosa žar mót Neskaupstaš fögur lķparķtbjörg, Raušubjörg. Innan viš žau er stušlabergsfjara Hellisfjara og ķ Hellisfjörukambinum er rituvarp žar sem ungar ritunnar sitja į syllum sķnum fram ķ įgśst. Sunnan viš Horn er aš finna steingerš tré allt aš 80-90 cm ķ žvermįl ķ vaxtarstöšu ķ kolalagi. Žar eru hamrahallir śr lķparķti og beggja vegna Horns er rķkulegt fuglalķf, bįsar og stapar, ótrślega litskrśšugar fjörur og svo sagan viš hvert fótmįl. Engin bryggja er į Sušurbęjum. Žar er lent ķ bįsum og vogum. Śtsżniš af Horninu er žó žaš sem heillar mest. "Panorama" til dęmis af Vatnshól noršan Skollaskaršs. Žašan er ótrśleg fjallasżn allt noršur į Gletting, sušur į Gerpi og fjallaröšina žar į milli.

Į slóšum Sandvķkur-Glęsis

Sandvķk var austasta mannabyggš į Ķslandi. Aš sunnan liggur Gerpirinn, austasti oddi landsins, meš óteljandi hraunlögum og grónum rįkum. Gerpirinn er elsti hluti Austurlands og jafnvel landsins alls. Į žessari öld var bśiš į fimm bęjum ķ Sandvķk; Sandvķkurstekk (Stóra-Stekk), Sandvķkurhundrušum, Sandvķk, Sandvķkurparti og Sandvķkurseli. Nś er Sandvķkin öll ķ eyši og fįfariš um hana, enda erfiš lending af sjó og um hį fjallaskörš aš fara. Vķkin er nokkuš stór og grösug og śt meš sjó eru bįsar og fallegar fjörur. Sunnanvert viš vķkina er lendingin Skįlar. Um tķma į žrišja įratugnum var žar lķtil verstöš. Frį Skįlum liggur kerruvegur yfir til bęjanna sem allir voru noršanvert viš vķkina. Fjöldi rśsta eru ķ Sandvķk, margar ęvafornar, enda komu žangaš aldrei vélar til žess aš umbylta žeim. Allar lķkur eru į aš lķf Sandvķkinga hafi veriš meš svipušu sniši ķ aldir įšur en vķkin fór ķ eyši. Menn sóttu björg til sjįvar, fisk og fugl, įttu kindur, kżr og hesta og sóttu egg ķ Gerpinn. Ķ Sandvķk er slysavarnaskżli frį 1961. Žekktastur žeirra sem tóku sér bólfestu ķ Sandvķk er heimsmašurinn og sjódraugurinn Sandvķkur-Glęsir sem ber svartan frakka og pķpuhatt, er meš glęsibringu, hefur svarta skó į fótum og reykir feiknamikla pķpu. Kvešju manna tekur hann kurteislega, blęs sķšan ilmandi reyknum ķ vit žeirra, tekur ofan höfušiš og hneigir lifraušan strjśpann.

Žekktasta silfurbergsnįma ķ heimi

Byggšin utan Eskifjaršaržéttbżlis hét fyrir daga nżlegrar sameiningar Helgustašahreppur og var Vöšlavķk hluti hans. Nafniš fékk hreppurinn af höfušbólinu Helgustöšum, sem var sżslumannssetur. Ķ landi Helgustaša er heimsžekkt silfurbergsnįma, Helgustašanįman. Silfurbergskristallar śr henni eru žeir stęrstu ķ heimi og er žį vķša aš finna į söfnum. Ķ žeim brotnar ljósiš žannig aš allt veršur tvöfalt lesiš ķ gegn um žį. Žeir uršu mikilvęgt hjįlpartęki vķsindamönnum ķ žekkingarleit um ešli ljóssins, einnig var silfurbergiš, sem ber nafniš Iceland spar, notaš ķ sjónauka. Nįman var rekin um aldir og allt fram į žį tuttugustu, žegar steinkurl śr henni var notaš utan į hśs. Nś er nįman frišlżst nįttśruvętti. Unniš er aš žvķ aš gera sögu hennar og umhverfi ašgengilegt feršafólki.

Skammt utan viš Helgustaši er Śtstekkur, gamla " Plįssiš" frį einokunartķmanum, ķ sérkennilegri hvilft. Sjór hefur nś tekiš žar hluta af landinu. Žaš er įhrifarķkt aš ganga um stašinn, sem geymir sögu nišurlęgingar og erfišleika. Į blómaskeiši sjįvarbęndanna var gott aš bśa ķ Helgustašahreppi og var žį umfangsmesta śtgeršin į Karlskįla. Į sumrum lįgu menn vķša viš ķ kofum og byrgjum meš ströndinni og sóttu björg ķ sjóinn. Ķbśar ķ Helgustašahreppi voru 292 į 21 lögbżli įriš 1901, en nś fylla žeir ekki lengur heilan tug.

Seley undan Krossanesi var, frį fornu fari og vel fram į žessa öld, matarkista fólks, sem bjó viš Reyšarfjörš. Seinast voru menn žar ķ veri 1936. Eyjan heyrši og heyrir enn undir Hólmaklerk, sem nś er bśsettur į Eskifirši. Žurftu vermenn aš gjalda klerki hlut vegna višlegu ķ eynni. Gert var śt yfir sumarmįnušina og einkum veiddur hįkarl og lśša. Talsveršar verbśšarśstir eru ķ Seley. Enn eru nokkrar nytjar af eyjunni. Ķ bók Įsmundar Helgasonar į Bjargi, "Į sjó og landi", er aš finna afar góšar lżsingar į lķfi og ašbśnaši žeirra sem žašan sóttu sjóinn.

Žaš er einstök upplifun aš komast į fjallatinda og sjį vķtt yfir. Žaš er talsvert af fjöllum skammt frį žjóšvegi ķ Fjaršabyggš sem eru um og yfir žśsund metrar į hęš og fremur aušgengt į. Į sumum žeirra eru gestabękur žar sem menn geta skiliš eftir sönnun žess aš žeir hafi komist į tindinn. Nokkur žessara fjalla nefni ég hér. Fyrst skal telja Kistufell innan viš Reyšarfjörš, 1.239 metra į hęš og žar meš hęsta fjall utan hįlendisins į Austfjöršum, Hįdegisfjall sunnan Reyšarfjaršar, Hólmatind milli Eski- og Reyšarfjaršar, Svartafjall milli Eski- og Noršfjaršar, en į žaš liggur stikuš leiš śr um 600 metra hęš Eskifjaršarmegin af gamla Oddsskaršsveginum og Gošaborg milli Fannardals ķ Noršfirši og Mjóafjaršar. Žaš er lįn hverjum manni sem uppgötvar žį uppsprettu orku og lķfsfyllingar sem śtivist og nįttśruskošun eru og gildir žar einu hvort viškomandi er alinn upp ķ borg eša sveit. Fjölbreytni žess sem hęgt er aš fįst viš og nema ķ nįttśrunni er óendanleg og hverskonar landslag hefur sķn sérkenni. Į Austurlandi er margt sérstętt aš finna svo sem blómjurtir sem bundnar eru fjóršungnum, til dęmis sjöstjörnu, lyngbśa, gullsteinbrjót og blįklukku, og austfjaršabobbinn kśrir hįtt ķ hlķšum. Žar er lķka aš finna hreindżr, leifar hvalstöšva, austfjaršažokuna, sem oftar en ekki er undarlegt sjónarspil, villta bjargdśfu į hreišri og sķšast en ekki sķst austfirsku blįgrżtisfjöllin skreytt lķparķti, meš heilu tröllahersingunum dögušum uppi į tindum. Og fyrir austan eru fjöllin alltaf blį.

Eftir Ķnu Dagbjörtu Gķsladóttur

Höfundur er fararstjóri og formašur Feršafélags fjaršamanna, Fjaršabyggš.